DISKUTIMI I KETIJ LIBRI NE EMISIONIN ME TE NDJEKUR PER LETERSINE BOTERORE NE GJERMANI NDERMJET FIGURAVE Folker Vajderman – Kristine Vesterman – Maksim Biler – Tomas Glaviniq
PERKETHYER NE SHQIP NGA BASHKETADHETARI JONE
XHAVIT UKSHINI
“Das Literarische Quartett” është emisioni më i rëndësishëm në televizionet gjermane për letërsinë, një lloj Olimpi. Emetohet vetëm gjashtë herë në vit. Emisioni që jepet në prag të Panairit të Librit në Frankfurt zgjon interesin më të madh tek publiku
Volker Weidermann: …madhështore, por ne duhet të vijmë tek libri tjetër.
Maxim Biller: Ju thatë që Bob Dylan e ka marrë çmimin Nobel. Kjo nuk është e vërtetë.
Volker Weidermann: … ok. Kush e ka marrë atëherë atë?
Max Biller: Ismail Kadare e ka marrë çmimin Nobel, autorin, të cilin unë do ta paraqes.
Christine Westermann: … a e keni zgjedhur pikërisht për këtë arsye …
Maxim Biller: Jo …
Christine Westerman: … këtë shkrimtar, sepse keni spekuluar …
Maxim Biller: …jo. Unë e kam zgjedhur…
Christine Westermann: … që ju do të jeni këtu i ulur të premtën në mbrëmje dhe të thoni: Ja, unë e kam ditur që ai do ta merrë Nobelin.
Maxim Biller: Jo, për fat të keq jo.
Christine Westermann: … Kështu mendova, …
Maxim Biller: … jo, jo…
Christine Westermann: … por më vjen keq …
Maxim Biller: Ismail Kadare …
Thomas Glavinic: … ju me të vërtetë nuk e doni [zotin Biller]
Christine Westermann: Përkundrazi, e dua shumë.
Maxim Biller: Ismail Kadare është njëri nga rrëfimtarët e mëdhenjë të shekullit XX që sipas meje mund të krahasohet me Milan Kundera-n, Murakam-in dhe Philip Roth-in. Ai ka shkruar mbi 20 romane. Fati i tij i keq është se ai është vetëm një shkrimtar shqiptar. Ai shkruan që nga vitet ’60, ’70 dhe ai ka shkruar …. një roman, i cili tani është botuar, por që vjen nga vitet ’70, ai quhet “Muzgu i perëndive të stepës”. Ngjarjet zhvillohen në Moskën e vitit 1958 në mesin e studentëve të letërsisë. Shumë prej tyre vijnë nga republikat sovjetike, disa nga vendet e huaja komuniste mike. Rrëfimtari në vetën e parë njejës ka shumë tipare biografike të përbashkëta me Ismail Kadarenë, i cili në të njejtën kohë si shqiptar ka studiuar në Moskë, por që pak kohë më vonë atij iu desh të largohet, sepse Shqipëria dhe Bashkimi Sovjetik nuk grindeshin. Ai është një komunist me bindje. Dhe në rrjedhën e kësaj historie ku natyrisht shfaqet edhe dashuria, letërsia, etj. ai zgjohet krejt ngadalë para së gjithash nga bindjet e tij komuniste. E gjitha shkaktohet nga dy gjëra: së pari, për shkak se Boris Pasternak-u për “Doktor Zhivagon” e merr çmimin Nobel dhe në ditën tjetër, në po atë ditë menjëherë propaganda sovjetike fillon të godas nga të gjitha tytat, duhet thënë në të njejtën mënyrë si Putini sot, kundër Pasternak-ut. Fshatarët e kolhozeve që kurrë nuk e kishin lexuar një rresht deklarojnë se Boris Pasternak-u është armik i komunizmit, të gjithë shkrimtarët në këtë Institut të letërsisë hidhen menjëherë kundër Pasternak-ut. Kjo është një linjë, linja tjetër: ai si shqiptar sheh si kthehet në outsider. Mua ky libër më ka bërë, dhe tani vjen edhe arsyetimi i shpejtë, pafundësisht, ndoshta pikërisht edhe si shkrimtar, pafundësisht të lumtur. Gjithçka aty ia ka shkuar për dore autorit, kjo gjuhë jashtëzakonisht melodike, këtë gjë e shpjegova më parë në një shembull tjetër, kjo gjuhë pafundësisht melodike, kjo gjuhë poetike, konstruksionet fund e krye gracioze, por që janë megjithatë shumë të ndërgjegjshme, dramturgjia… Këta pesë kapituj që në dukje s’kanë të bëjnë me njëri-tjerin, por që gërshetohen mes veti, gjithçka bie në vendin e vetë. Para së gjithash, thotë njëra nga figurat në libër, kjo dhembje universale për botën [Weltschmerz] që nuk shprehet hapur, njeriu e ndjen këtë dhembje, njeriu e ndjen që rrëfimtari e ka këtë dhimbje universale për botën dhe më e mira këtu është se ai nuk është aspak pesimist, ai e do jetën, ai është optimist. Dhe gjithë kjo më ka prekur pa masë. Unë do të isha shumë i gëzuar, nëse Ismail Kadareja më në fund do të bëhej aq i famshëm si Kundera, Murakami apo Philip Roth.
Christine Westermann: Unë kam ndërmend që herën tjetër të telefonojmë paraprakisht para se unë të lexoj një libër nga ai [Kadareja], sepse, kur e përshkruani kështu, bëni që unë të dua ta lexoj. Por…
Volker Weidermann: Ju mund ta rilexoni, por tani na thoni si e keni lexuar ju librin? Sepse në fund të fundit për këtë shkak jeni këtu.
Maxim Biller: Ju thatë që Bob Dylan e ka marrë çmimin Nobel. Kjo nuk është e vërtetë.
Volker Weidermann: … ok. Kush e ka marrë atëherë atë?
Max Biller: Ismail Kadare e ka marrë çmimin Nobel, autorin, të cilin unë do ta paraqes.
Christine Westermann: … a e keni zgjedhur pikërisht për këtë arsye …
Maxim Biller: Jo …
Christine Westerman: … këtë shkrimtar, sepse keni spekuluar …
Maxim Biller: …jo. Unë e kam zgjedhur…
Christine Westermann: … që ju do të jeni këtu i ulur të premtën në mbrëmje dhe të thoni: Ja, unë e kam ditur që ai do ta merrë Nobelin.
Maxim Biller: Jo, për fat të keq jo.
Christine Westermann: … Kështu mendova, …
Maxim Biller: … jo, jo…
Christine Westermann: … por më vjen keq …
Maxim Biller: Ismail Kadare …
Thomas Glavinic: … ju me të vërtetë nuk e doni [zotin Biller]
Christine Westermann: Përkundrazi, e dua shumë.
Maxim Biller: Ismail Kadare është njëri nga rrëfimtarët e mëdhenjë të shekullit XX që sipas meje mund të krahasohet me Milan Kundera-n, Murakam-in dhe Philip Roth-in. Ai ka shkruar mbi 20 romane. Fati i tij i keq është se ai është vetëm një shkrimtar shqiptar. Ai shkruan që nga vitet ’60, ’70 dhe ai ka shkruar …. një roman, i cili tani është botuar, por që vjen nga vitet ’70, ai quhet “Muzgu i perëndive të stepës”. Ngjarjet zhvillohen në Moskën e vitit 1958 në mesin e studentëve të letërsisë. Shumë prej tyre vijnë nga republikat sovjetike, disa nga vendet e huaja komuniste mike. Rrëfimtari në vetën e parë njejës ka shumë tipare biografike të përbashkëta me Ismail Kadarenë, i cili në të njejtën kohë si shqiptar ka studiuar në Moskë, por që pak kohë më vonë atij iu desh të largohet, sepse Shqipëria dhe Bashkimi Sovjetik nuk grindeshin. Ai është një komunist me bindje. Dhe në rrjedhën e kësaj historie ku natyrisht shfaqet edhe dashuria, letërsia, etj. ai zgjohet krejt ngadalë para së gjithash nga bindjet e tij komuniste. E gjitha shkaktohet nga dy gjëra: së pari, për shkak se Boris Pasternak-u për “Doktor Zhivagon” e merr çmimin Nobel dhe në ditën tjetër, në po atë ditë menjëherë propaganda sovjetike fillon të godas nga të gjitha tytat, duhet thënë në të njejtën mënyrë si Putini sot, kundër Pasternak-ut. Fshatarët e kolhozeve që kurrë nuk e kishin lexuar një rresht deklarojnë se Boris Pasternak-u është armik i komunizmit, të gjithë shkrimtarët në këtë Institut të letërsisë hidhen menjëherë kundër Pasternak-ut. Kjo është një linjë, linja tjetër: ai si shqiptar sheh si kthehet në outsider. Mua ky libër më ka bërë, dhe tani vjen edhe arsyetimi i shpejtë, pafundësisht, ndoshta pikërisht edhe si shkrimtar, pafundësisht të lumtur. Gjithçka aty ia ka shkuar për dore autorit, kjo gjuhë jashtëzakonisht melodike, këtë gjë e shpjegova më parë në një shembull tjetër, kjo gjuhë pafundësisht melodike, kjo gjuhë poetike, konstruksionet fund e krye gracioze, por që janë megjithatë shumë të ndërgjegjshme, dramturgjia… Këta pesë kapituj që në dukje s’kanë të bëjnë me njëri-tjerin, por që gërshetohen mes veti, gjithçka bie në vendin e vetë. Para së gjithash, thotë njëra nga figurat në libër, kjo dhembje universale për botën [Weltschmerz] që nuk shprehet hapur, njeriu e ndjen këtë dhembje, njeriu e ndjen që rrëfimtari e ka këtë dhimbje universale për botën dhe më e mira këtu është se ai nuk është aspak pesimist, ai e do jetën, ai është optimist. Dhe gjithë kjo më ka prekur pa masë. Unë do të isha shumë i gëzuar, nëse Ismail Kadareja më në fund do të bëhej aq i famshëm si Kundera, Murakami apo Philip Roth.
Christine Westermann: Unë kam ndërmend që herën tjetër të telefonojmë paraprakisht para se unë të lexoj një libër nga ai [Kadareja], sepse, kur e përshkruani kështu, bëni që unë të dua ta lexoj. Por…
Volker Weidermann: Ju mund ta rilexoni, por tani na thoni si e keni lexuar ju librin? Sepse në fund të fundit për këtë shkak jeni këtu.
Christine Westermann: Sa i përket gjuhës, disa pjesë i kam lexuar me shumë kënaqësi. Ka një vend, si shembull: Ai duhet të telefonoj me një mikeshën e tij , duhet të hyjë në një kabinë telefonike dhe asaj i vjen tmerrësisht erë e keqe tym duhani, edhe receptori kutërbon nga era e tymit, ai mendon se këtu sapo ka ndodhur një ndarje dramatike dhe që dikush ka pirë duhan me të vërtetë shumë. Si i krijon ai këto figura, si e rrëfen trishtimin e dimrit moskovit, si e rrëfen pasigurinë e njerëzve, si e rrëfen këtë historinë e Pasternak-ut, kjo është me të vërtetë madhështore. Këtu kam kuptuar shumë gjëra, por herë pas here nuk mund të mos i bëja pyetjen vetes: Pse Biller e ka zgjedhur pikërisht këtë libër? Maxim Biller: Jua them… Volker Weidermann: E ka thënë tashmë, e ka thënë … Maxim Biller: … jo, jo, nuk e kam thënë … Christine Westermann: Unë do të doja ta dijë… Maxim Biller: … sepse këtë libër duhet lexuar patjetër sot, sepse në këtë libër bëhet fjalë, si pothuajse në të gjitha romanet e Kadaresë, për njerëzit në sistemet totalitare dhe si ata nga frika, karrierizmi, vaniteti, bashkëpunojnë dhe kthehen kështu në maskarenjë. Për këtë gjë bëhet fjalë në këtë libër. Dhe ne jetojmë në një kohë kur ngadalë, por gjithnjë e më tepër biemë në një gjendje të tillë, prandaj ky libër duhet lexuar sot. Unë jam i gëzuar që shtëpia botuese Fischer Verlag sot e ka publikuar këtë libër dhe jo para tetë vitesh, sepse ndoshta atëherë edhe nuk do ta kishim kuptuar fare. Sot ai është një libër për të sotmen. Volker Weidermann: Kryesorja, pra … Unë jam i entuziazmuar nga libri, nga dhimbja universale në të nuk besoj se kam gjetur gjë, por një dhimbje krejt konkrete dhe besoj se ajo është përshkruar në mënyrë tepër mjeshtrore. Së pari, nuk bëhet fjalë për jetën nën diktaturë, por para së gjithash bëhet fjalë për shkrimin nën një diktaturë. Ata jetojnë në një shtëpi pushimi, në vonë në një hotel, në institut dhe ky është një tubim masiv i shkrimtarëve, të cilët janë takuar në një lloj purgatori, ata të gjithë e kanë tradhtuar vetëveten dhe artin e tyre. Është një lloj pakti ndryshe me djallin, janë pranuar kushtet që ka vënë djalli dhe, prandaj, nuk shkruhet gjithmonë ajo që do të duhej të shkruhej, natën pijnë alkool, dehen, ndodh syzheu i vjelljes, d.m.th. njerëzit i tregojnë historitë që vërtet do të donin t’i tregonin, por nuk munden. Dhe befasia më e madhe në këtë libër është perspektiva e tij: protagonisti që rrëfen vetë është një tradhtar, që ka tradhtuar vetë artin e tij. Nga njëra anë ai është viktimë, shtet i vogël, Shqipëria, e cila në këtë vit papritur është në armiqësi të hapur me Bashkimin Sovjetik, d.m.th. edhe gjuha e tij është në rrezik real dhe në të njejtën kohë ai e njeh, shumë ngadalë, kjo pasqyrohet edhe në historinë e dashurisë që përshkruhet atje, tradhtinë e tij. Dhe si e bën këtë, ai identifikohet megjithatë me këtë tradhëtar të vogël, si lexues këtë e gjej absolutisht madhështore. Maxim Biller: Madhështore, sepse ai është thjesht një outsider i përshkruar në mënyrë gjeniale. Punë e madhe pastaj në është ai një satana apo jo. Në seritë amerikane ne mund të identifikohemi me një bandit të madh. Volker Weidermann: … në mënyrë groteske, veç kësaj një autor, si të themi …një … Po… Thomas Glavinic: Unë…ëëë … Ky është një libër… ashtu si … ky është libër klasik i fundit të shekullit XX si librat e Philip Roth-it… Janë libra të thjeshtë, të thatë, të bërë shumë shumë mirë. Kundera-n nuk do ta fusja këtu. Kundera është një autor shumështresor, unë mendoj se ai është tepër kompleks në atë që bën, sepse … ëëë… Maxim Biller: Ai teorizon herë-herë, i bën librat të palexueshëm Kundera. Thomas Glavinic: Unë … nuk … Unë do të kisha folur me më shumë dëshirë për Kundera-n, por gjithashtu mendoj unë Kadare, unë nuk e mbaj mend si shqiptohet [ky emër], unë nuk e mbajë mend [emrin], nuk di as se si shqiptohet emri im [ Glavinic është me prejardhje kroate nga babai. Mbiemri i tij në kroatisht shkruhet Glavinić dhe lexohet Glaviniq. Emrin e tij në boten gjermane shpesh e shqiptojnë si Glavinik]… Ky është një libër …Këta janë autorë dhe ky libër në mënyrë të veçantë i pëlqen kritikës letrare. Plotësosisht e qartë, njeriu duhet t’i kuptoj [kritikët letrarë]… Maxim Biller: Ata librin ende s’e… Thomas Glavinic: …Ky është një libër, një moment, një moment, ende nuk e kam përfunduar … Maxim Biller: …më falni, Glavinic, por ata [“Sie haben nicht…”në gjermanisht mund të përkthehet: “Ata s’e kanë…” dhe “Ju s’e keni…”, sipas kontekstit. Këtu do t’i shkonte shumë mirë Glavinic-it: “Ju, z. Glavinic nuk e keni lexuar librin, nuk e keni kuptuar atë”, gjë që duhet të ketë menduar Biller për Glavinic-in] nuk njohin librin deri më sot, … autorin e saj . Thomas Glavinic: … Një moment, një moment, ky është një libër… njeriu duhet t’i kuptojë [kritikët letrarë,-> në mungesë të argumentave kjo thuhet me cinizëm]… Ne po flasim për kritikën letrare…. Dhe kjo është ajo që i pëlqen kritikës letrare. Bernside [ Xhon Bërnsaid- shkrimtar bashkëkohor skocez, për librin e të cilit u fol para “Muzgut…”] nuk mund të kuptohet. Maxim Biller: … por ai pëlqehet shumë më shumë. Zoti Glavinic, Bernside është në të gjitha gazezat në faqet e kulturës. Ky libër i Kadaresë, ndërkaq, nuk është në asnjërën prej tyre … Thomas Glavinic: … nuk më intereson fare kjo… Maxim Biller: … jo, por ju po flisni për kritikën letrare … Thomas Glavinic: … ne po flasim tani për letërsi dhe pastaj … Maxim Biller: … jo, jo, ne po flisnim për kritikën letrare. Ju thoni ky është një libër për kritikën. Jo, nuk është kështu. Kritikët e injorojnë më pak a më shumë Kadarenë. Dhe ai është, ai është …
Volker Weidermann: [ zëri i moderatorit dhe ofshama në prapaskenë, kamera nuk e tregon figurën e tij] Por para se të kundërshtoni … Thomas Glavinic: … por kur ata e lexojnë [Kadarenë] iu pëlqen … E qartë … Maxim Biller: … por ata thjesht nuk e lexojnë, ata nuk e lexojnë. Volker Weidermann: … por unë mendoj, për kritikën letrare… Thomas Glavinic: … nëse ne vërtetë kemi nevojë për të, nëse kemi nevojë për libra të tillë, për të kuptuar se sot përsëri po fillon çmenduria, … Maxim Biller: Po. Thomas Glavinic: … por për këtë gjë nuk kemi nevojë … ju lutem nëse kemi nevojë për libra të tillë, atëherë jemi të marrë. Kjo është si një … Maxim Biller: … ne jemi të marrë! Thomas Glavinic: … një këshillë për zgjedhjet, të lutem ti voton për këtë, aha … Kjo është absurde . Nuk kemi nevojë për të. Letërsia, ju lutem, nuk është e mirë për këtë gjë, nuk është mirë që tani dikush, si të themi, të na paralajmëroj. Nga pikëpamja letrare kjo është dërdëllitje. Maxim Biller: Ky nuk është paralajmërim, ky është një rrëfim për njerëzit që edhe sot i gjejmë në skenën letrare, sakëtsisht të njejtat kanale, oportunistë …[ flet diçka që nuk dëgjohet mirë] Thomas Glavinic: Po, por për këtë shkak nuk dua të kem punë me skenën letrare. Maxim Biller: Një moment! Sot ende nuk bëhet fjalë për jetë a vdekje, por shumë shpejt mund të ndodh kjo. Kadare rrëfen për të në një mënyrë kretësisht jomoralizuese, por në mënyrë tepër epike, në mënyrë shumë, shumë mjeshtrore, thjesht si një shkrimtar i madh. Për këtë nuk kam çka të them më shumë. Volker Weidermann: Dhe kjo jo vetëm për kritikën letrare, por edhe për lexuesit, për njerëzit që besojnë në rëndësinë, domethënien e letërsisë. Dhe kjo është në fakt një lloj aspirate… Thomas Glavinic: … dhe ju këtë e quani domethënie? Volker Weidermann: … Një lloj aspirate…Në këtë rast bëhet fjalë për “Doktor Zhivagon”… Thomas Glavinic: … [shumë nervoz] më flisni, ju lutem, për rëndësinë e letërsisë! Volker Weidermann: Në këtë rast, në sistemet totalitare …, frika e pabesueshme e sistemeve totalitare, në këtë rast frika që ka Hrushovi nga shkrimtarët dhe një libër, sepse ata rrëfejnë një version tjetër, nëse janë të guximshëm, një version tjetër të realitetit dhe për këtë shkak perceptohen si kërcënim. Dhe ky në fakt është një lloj paralajmërimi në një anë, por në anën tjetër edhe një synim.Vau! aq i rrezikshëm paska qenë Boris Pasternaku atëherë në Bashkimin Sovjetik saqë gjithë ditën në programet e radios asgjë tjetër nuk emetohej vetëm: “Boris Pasternak-u është një faqezi, një njeri i poshtër, një tradhëtar. Ai nuk guxon ta pranojë çmimin Nobel.” Thomas Glavinic: Kjo që thoni tani mund të shkruhet në një libër të mirë shkencor, non fiction. Christine Westermann: Si, ju lutem? Volker Weidermann: Po …. Maxim Biller: [ Një apo dy fjali akustikisht të pakuptueshme] Por ju e kuptoni që dikush për shembull si Norman Mailer mund të shkruajë mbi luftën dhe shkruan një libër të madh kundër luftës pa thënë se lufta është marrëzi apo “Ushtari i mirë Shvejk” i cili është vetëm hokatar dhe ai është megjithatë kundër luftës. Një lloj i tillë i rëndësishëm libri është ky [“Muzgu.. ” i Kadaresë]. Dhe ky nuk është aspak një libër propagandistik, nuk është një libër indoktrinues, nuk është libër shkencor, por është një libër shumë, shumë i madh. Thomas Glavinic: … po ne jemi të gjithë kundër luftës. Maxim Biller: Jo, ju gaboheni. Atëherë ju nuk e dini se ç’na pret. Thomas Glavinic: Ju besoni me gjithë mend se ata që janë për luftën përmes lektyrës së këtij libri do të ndriçohen?! Maxim Biller: Jo, nuk besoj aspak, por ata që nuk e duan luftën do ta kuptojnë se duhet të bëjnë shumë më tepër se sa thjesht të shpresojnë se një pshertimë e nxjerrë aty-këtu do të bëjë diçka kundër saj. Christine Westermann: Maxim, unë dua të dijë … Volker Weidermann: … ne duhet të vijmë në fund. Christine Westermann: … se kush duhet ta lexojë këtë libër, një fjali. Çfarë formimi duhet të ketë dikush që të dojë ta lexojë këtë libër me kënaqësi? Maxim Biller: Ai duhet ta pëlqejë poaq Bob Dylan-in sa edhe Bethoven-in, sa Jack Kerouac-in [Xhek Keruëk- shkrimtar amerikan me origjinë franko-kanadeze, 1922-1969], sa …. Rainald Goetz-in [Rainald Gëc- shkrimtar bashkëkohor gjerman]. Volker Weidermann: Ok. Mirë se vini te … Thomas Glavinic: …. [me nervozitet] atëherë nuk do të mund të gëzohet … Volker Weidermann: [qesh] Për ne nuk ka fare rëndësi. Volker Weidermann: Mirë se vini te rezultatet. Nuk besoj se unë ndoshta do të ju interpretoj gabimisht. Shkurt, përmbledhtazi: Thomas Melle ” Die Welt im Rücken” (” Bota në shpinë”, ju jeni për ose kundër këtij libri ?[ i drejothet Glavinic-it] Thomas Glavinic: [tepër i hidhëruar] Vërtet? E pamundshme. E keni seriozisht? Për ose kundër një libri?!!! Volker Weidermann: Po.Thomas Glavinic: Atëherë bëjeni ju, unë jo. Volker Weidermann: 2:2 Volker Weidermann: André Kubiczek [ Andre Kubiçek-shkrimtar bashkëkohor gjerman, i lindur në Gjermaninë e Lindjes]? Christine Westermann: 3:1 Volker Weidermann: Një 1:3 e pastër Volker Weidermann: John Burnside, si gjithë të tjerët, si duhet t’ju vlerësoj juve znj. Westermann? Christine Westermann: Zero, pra me njësh. pra kundër [këtij libri]. Volker Weidermann: Dhe Ismail Kadare “Muzgu i perëndive të stepës” 3:1 [ 3 vota për librin = Biller, Weidermann dhe Westermann; 1 votë kundër = Th. Glavinic]
NDIQNI NE YOU TUBE KETE EMISION NE GJERMANISHT
TVILIRIA CHICAGO 
You must be logged in to post a comment.