BE ndryshon rregullat për Ukrainën, Shqipëria dhe Mali i Zi mbeten peng i tyre.

Brukseli po përgatit një ndryshim rrënjësor të rregullave të zgjerimit të Bashkimit Europian, një lëvizje që rrezikon të përmbysë gjithë logjikën mbi të cilën Shqipëria ka ndërtuar procesin e saj të anëtarësimit prej dekadash. Sipas Financial Times (sjellë në shqip nga lapsi.al), Komisioni Europian po shqyrton një model të ri “me dy nivele”, që mund të përshpejtojë hyrjen e Ukrainës në BE, por me më pak të drejta dhe më pak peshë vendimmarrëse. Një skenar i tillë ngre pikëpyetje serioze për vende si Shqipëria dhe Mali i Zi, të cilat kanë ndjekur me radhë hapat, kapitujt dhe kriteret tradicionale të anëtarësimit, duke rrezikuar të mbeten me gisht në gojë.

Ky zhvillim prek drejtpërdrejt edhe një debat të vjetër brenda shoqërisë shqiptare: a janë anëtarësuar në të kaluarën vende si Rumania dhe Bullgaria pa përmbushur realisht standardet europiane, ndërsa Ballkani Perëndimor, përfshirë Shqipërinë, është mbajtur për vite të tëra jashtë derës me argumentin e reformave të papërfunduara? Për një pjesë të opinionit publik, përgjigjja ka qenë gjithmonë po: jo se Shqipëria qeveriset mirë (përkundrazi), por sepse nuk ka qenë kurrë prioritet gjeopolitik.

Vetëm pas agresionit rus ndaj Ukrainës, zgjerimi i BE-së u rikthye në axhendë si çështje sigurie dhe jo si proces reformash. Deri atëherë, qasja ndaj Ballkanit Perëndimor ka qenë shpesh përjashtuese, e ngadaltë dhe e mbushur me veto politike, duke krijuar bindjen se dyert e BE-së hapen jo sipas meritës, por sipas urgjencës strategjike. Në këtë kontekst, modeli i ri që po diskutohet në Bruksel rrezikon të konfirmojë frikën më të madhe të vendeve aspirante: se rregullat e anëtarësimit nuk janë të barabarta për të gjithë dhe se Europa lëviz vetëm kur e detyron kriza, jo kur e kërkon parimi.

Financial Times: 

Brukseli po harton propozime për të hedhur poshtë sistemin e anëtarësimit në BE të përdorur që nga Lufta e Ftohtë, duke e zëvendësuar atë me një model të diskutueshëm me dy nivele, i cili mund të përshpejtojë hyrjen e Ukrainës në BE në kuadër të çdo marrëveshjeje paqeje për t’i dhënë fund pushtimit rus.

Plani i rishikimit që po diskutohet në Komisionin Europian, ndonëse ende paraprak, tashmë po shqetëson kryeqytetet e BE-së, të alarmuara nga një qasje “anëtarësimi të lehtësuar” me pasoja të gjera për unionin, sipas shtatë zyrtarëve të lartë të përfshirë në bisedime.

Ukraina, e cila u bë zyrtarisht vend kandidat për BE menjëherë pas pushtimit të plotë rus në shkurt 2022, e sheh anëtarësimin si një element themelor të së ardhmes së saj pas luftës dhe si një deklaratë përfundimtare të orientimit të saj pro-perëndimor.

Një referencë për anëtarësimin e Kievit në BE në vitin 2027 është përfshirë në draftet e një plani paqeje me 20 pika të udhëhequr nga SHBA-të, që aktualisht është në negociim, pavarësisht se zyrtarët e BE-së vlerësojnë se vendit mund t’i nevojitet një dekadë reformash për të përmbushur kriteret strikte të pranimit në BE.

Por zyrtarët e Komisionit e kuptojnë se presidenti i Ukrainës, Volodimir Zelenski, do të jetë në gjendje të pranojë aspekte të tjera të një marrëveshjeje të mundshme paqeje, si heqja dorë nga territore ndaj Rusisë, vetëm nëse mund ta paraqesë anëtarësimin në BE si rezultatin pozitiv.

Plani paraprak që po diskutohet do t’i mundësonte Ukrainës të anëtarësohej në bllok, por me shumë më pak fuqi vendimmarrëse. Për shembull, të drejtat normale të votimit nuk do t’i ishin fillimisht të disponueshme Ukrainës në samitet e liderëve dhe takimet ministrore, sipas zyrtarëve.

Sipas propozimeve që janë ende në zhvillim, Kievi do të fitonte qasje graduale në pjesë të tregut të vetëm të BE-së, subvencionet bujqësore dhe fondet e zhvillimit të brendshëm, pasi të përmbushë objektiva të caktuara pas anëtarësimit.

Kjo do të ndryshonte rrënjësisht rregullat e anëtarësimit të rëna dakord në vitin 1993, të cilat kërkojnë që vendet të përmbushin një sasi të madhe rregulloresh të BE-së në fusha të shumta politike dhe të hyjnë në union vetëm pasi të jenë plotësuar të gjitha kriteret.

“Kohë të jashtëzakonshme kërkojnë masa të jashtëzakonshme… Ne nuk po minojmë zgjerimin. Po e zgjerojmë konceptin e zgjerimit,” tha një diplomat i lartë i BE-së i informuar mbi këtë ide. “Rregullat janë shkruar më shumë se 30 vite më parë dhe duhet të jenë më fleksibël. Ky është një moment që ndodh një herë në brez dhe duhet t’i përgjigjemi.” 

Por diplomatë nga shtetet anëtare të BE-së dhe vende të tjera aspirante që kanë qenë të përfshira në diskutime informale me Komisionin për këtë propozim thanë se ekziston një shqetësim i thellë për këtë koncept. Disa kanë frikë se ai mund të ketë ndikim negativ mbi stabilitetin e ardhshëm të bllokut, të ulë vlerën e anëtarësimit dhe të dëmtojë vendet e tjera kandidate.

“Është një kurth i ngritur nga Putini dhe Trumpi dhe ne po biem në të,” tha një diplomat i dytë i BE-së, duke përmendur rrezikun për unitetin e bllokut.

“BE-ja është sërish e ngecur në hall” tha Mujtaba Rahman, drejtor menaxhues për Europën në Eurasia Group. “Nuk ka zgjidhje tjetër veçse të përshpejtojë anëtarësimin e Ukrainës, por duke e bërë këtë do të hapë një kuti të Pandorës me rreziqe politike dhe të politikave që askush në Bruksel nuk i kupton plotësisht.” 

Përparimi i Ukrainës në procesin ekzistues të anëtarësimit është bllokuar nga Hungaria, e cila ka penguar miratimin unanim të kërkuar për hapjen dhe mbylljen zyrtare të secilit prej 35 “kapitujve” të anëtarësimit.

Zyrtarë të BE-së dhe të Ukrainës besojnë se nëse SHBA-të janë nënshkruese të planit përfundimtar të paqes, kjo do ta detyrojë Budapestin, aleatin e afërt të presidentit amerikan Donald Trump, të tërhiqet.

Presidentja e Komisionit, Ursula von der Leyen, të enjten e lidhi anëtarësimin e Ukrainës me bisedimet për paqen. “Anëtarësimi është një garanci kyçe sigurie në vetvete për Ukrainën, por edhe motori thelbësor për rritjen dhe prosperitetin e ardhshëm,” tha ajo.

Por një grup i madh vendesh anëtare ekzistuese të BE-së, ndonëse të prirura të mbështesin Ukrainën, janë ashpërisht kundër çdo mase që do të krijonte hapësira në rregulla ose do të vendoste një sistem anëtarësimi me dy nivele, thanë katër diplomatë të bllokut.

“Nuk mund të kesh një proces të bazuar në meritë me një datë përfundimi të fiksuar,” tha njëri prej tyre.

“Nëse përpiqesh t’ua imponosh këtë shteteve anëtare, ato nuk do ta pranojnë kurrë,” paralajmëroi një zyrtar i lartë i BE-së, duke thënë se kjo do të hapte një përçarje të dëmshme mes Brukselit dhe vendeve anëtare.

Zyrtarë të tjerë thanë se çdo lëvizje për të ndryshuar procesin e zgjerimit do të prishte gjithashtu ambiciet e kandidatëve të tjerë për anëtarësim dhe do të ngrinte pyetje më të gjera mbi mënyrën se si BE-ja bashkëvepron me fqinjët e saj të afërt.

Mali i Zi dhe Shqipëria janë më afër anëtarësimit për sa i përket përparimit në kapituj dhe mund të ndihen sikur po u ofrohet një shpërblim më pak tërheqës, thanë tre nga shtatë burimet.

Kjo do të ngrinte gjithashtu pyetje nëse shtete të tjera që kanë bërë pak ose aspak përparim drejt anëtarësimit vitet e fundit, si Bosnja dhe Turqia, do të përfshiheshin në të njëjtin model “anëtarësimi të lehtësuar”. 

Nuk është e qartë se si do t’i ndikonte kjo vendet e Zonës Ekonomike Europiane, si Norvegjia, që janë pjesë e tregut të vetëm pa të drejta vote, apo partnerë të tjerë të afërt jo-kandidat për anëtarësim, si Mbretëria e Bashkuar.

“Me një nismë të tillë po hapen pyetje të mëdha dhe shumë të vështira,” tha një diplomat i tretë i lartë i BE-së. “Ka kaq shumë pasoja të paparashikuara të mundshme.”