Prej vitit 2015, Shqipëria kaloi nga 373 njësi të qeverisjes vendore në vetëm 61 bashki, me argumentin se administrata lokale do të bëhej më efikase, më pak e kushtueshme dhe më e aftë për të ofruar shërbime cilësore për qytetarët. Së fundmi, janë hedhur në diskutim skenarë të rinj për ta ulur numrin e bashkive edhe më tej, duke i reduktuar ato në rreth 46 ose edhe më pak. 

Megjithatë, përtej argumenteve zyrtare për eficiencë, lind një pyetje thelbësore: a po shkon Shqipëria drejt një decentralizimi më të fortë, apo drejt një centralizimi edhe më të madh të pushtetit?

Qeverisja vendore është një nga shtyllat e demokracisë moderne. Bashkitë nuk janë thjesht institucione që mbledhin taksa apo mirëmbajnë rrugë; ato përfaqësojnë zërin e komuniteteve lokale dhe krijojnë një ekuilibër ndaj pushtetit qendror. Sa më afër qytetarit të jetë vendimmarrja, aq më i madh është kontrolli demokratik mbi qeverisjen.

Reduktimi i mëtejshëm i bashkive rrezikon ta largojë këtë vendimmarrje nga qytetari. Komunitete të tëra mund të humbasin përfaqësimin e drejtpërdrejtë, ndërsa vendimet për investimet, zhvillimin urban apo shërbimet publike do të përqendrohen në qendra gjithnjë e më të mëdha administrative.

Nga këndvështrimi politik, kritikët argumentojnë se një numër më i vogël bashkish e bën më të lehtë kontrollin e pushtetit lokal nga qeveria qendrore. Kur ka më pak kryetarë bashkish, më pak administrata dhe më pak qendra vendimmarrjeje, ndikimi politik i qeverisë qendrore mund të bëhet më i madh. Kjo është arsyeja pse opozita dhe një pjesë e ekspertëve e shohin reformën si një proces që mund të dobësojë autonominë vendore, ndërsa qeveria e paraqet atë si një mënyrë për të rritur eficiencën dhe kapacitetet administrative.

Një tjetër shqetësim lidhet me përfaqësimin demokratik. Nëse një bashki mbulon një territor shumë të gjerë dhe me dhjetëra mijëra banorë, qytetarët e zonave periferike shpesh ndihen të përjashtuar nga vendimmarrja. Distanca mes administratës dhe qytetarit rritet, ndërsa problemet lokale mund të mbeten në plan të dytë përballë prioriteteve të qendrës së bashkisë.

Përkrahësit e reformës argumentojnë se bashki më të mëdha kanë më shumë burime financiare, staf më të kualifikuar dhe aftësi më të mira për të përthithur fondet e Bashkimit Evropian. Këto janë objektiva që përmenden edhe në diskutimet mbi reformën territoriale dhe procesin e integrimit evropian. 

Megjithatë, përvoja ndërkombëtare tregon se bashkimi i njësive vendore nuk garanton automatikisht demokraci më të mirë apo shërbime më cilësore. Studime mbi reforma të ngjashme në vende të ndryshme të Evropës kanë vënë në dukje se, megjithëse mund të ketë përfitime administrative, mund të shfaqen edhe “deficite demokratike”, ku qytetarët ndihen më larg institucioneve që marrin vendime në emrin e tyre. 

Në fund, debati nuk duhet të kufizohet vetëm te numri i bashkive. Çështja kryesore është balanca mes eficiencës administrative dhe autonomisë vendore. Një shtet modern ka nevojë për institucione lokale të forta, të pavarura dhe financiarisht të afta, por edhe për një sistem ku pushteti nuk përqendrohet në një qendër të vetme.

Nëse reforma territoriale shoqërohet me transferim real të kompetencave dhe burimeve financiare drejt bashkive, ajo mund të forcojë qeverisjen vendore. Nëse, përkundrazi, reduktimi i numrit të bashkive shoqërohet me rritjen e kontrollit të qeverisë qendrore mbi vendimmarrjen lokale, atëherë kritikat se Shqipëria po lëviz drejt një modeli më të centralizuar do të vazhdojnë të mbeten pjesë e debatit publik.

Tviliria Chicago